SISTEMA DE HARDWARE DE COMPUTADOR
Wainhira uza komputador, ita
presiza utiliza tipu dispozitivu oioin. Oinsa ho dispozitivu sira nia servisu
no wainhira mak utiliza dispozitivu sira ne’e? Sira ne’e utiliza hodi halo
saida? Ita presiza atu hatene. No mos, dispozitivu sira ne’e dalaruma la la’o
wainhira utiliza komputador. Oinsa mak atu hadi’a dispozitivu sira ne’e? Karik
ita hatene nia aat, ita bele hadi’a no utiliza fila-fali.
Liu husi blogger ida ne’e, bele
ajuda ita hodi aprende kona-ba saida mak
dispozitivu komputador sira ne’e. No ita bele aprende oinsa mak atu uza
dispozitivu sira ne’e.
KEYBOARD
Keyboard nu’udar dispozitivu de
entrada (input device). Keyboard
utiliza hodi hakerek informasaun ba iha komputador.
UTILIZASAUN BUTAUN KEYBOARD
1.
Enter
key :
Butaun Enter utiliza hodi halo liña
foun.
2.
Caps
Lock:
Butaun Caps Lock utiliza hodi hodi
kakerek informasaun ne’e ho letra kapital no letra ki’ik.
3.
Num Lock
:
Butaun Num Lock utiliza hodi hakerek
numeru.
4.
Space
Button:
Butaun Space utiliza hodi fo distansia
ba iha letra ho liafuan ruma.
5.
Back
Space:
Butaun Back Space utiliza hodi hamos karakter husi liman los mai liman
karuk.
6. Shift Button:
Butaun Shift utiliza hodi hakerek
letra ho inisiu bo’ot.
7. Navigation Key:
Navigation Key utiliza hodi muda pozisaun kursor wainhira hakerek.
8. Delete Button:
Butaun Delete utiliza hodi hamos letra
husi parte los kursor nian wainhira hakerek hela. Ka hamos file ka ficheiru
ruma ne’ebe ita select tiha.
NARAN HUSI BUTAUN KEYBOARD
Wainhira utiliza keyboard, ita
utiliza butaun iha keyboard ne’ebe diferente. Butaun sira ne’e balun iha nia
naran tuir sira nia utilizasaun. Naran husi xave iha keyboard mak hanesan tuir mai ne’e.
a. Typewriter Keys :
Typewriter keys sira iha keyboard utiliza hodi hakerek informasaun. Xave
sira ne’e inklui letra A to’o Z, numeru 0-9 no simbolu ne’ebe la hanesan.
b.
Toogle
Keys:
Caps Lock, num lock no scroll lock, xave sira ne’e hanaran Toogle Keys.
Funsaun On-Off utiliza xave sira ne’e. Ne’e wainhira utiliza xave sira ne’e, naroman
iha keyboard nian on-off.
c. Function Keys:
Butaun husi F1 to’o F12 iha keyboard sira ne’e hanaran Xave Funsaun (function keys). Xave funsaun
ne’e utiliza ba iha servisu dalan korta (shortcut)
iha komputador.
d.
Navigation
Keys:
Navigation keys ne’e utiliza hodi muda pjina ba leten no ba okos(page up and down in the file). Ka muda pozisaun
kursor nian iha pajina.
e. Numeric Keys:
Xave numeru utiliza hodi kria numeru
wainhira hakerek.
f.
Conbination
Keys:
Dalaruma ita tenke utiliza liu husi
butaun ida wainhira halo serbisu iha komputador.Xave konbinasaun ne’e mai
hamutuk no intersaun ho butaun sira seluk. Ne’e inklui controls, alt, shift,
butaun delete.
g.
Special
Purpose Keys:
Spesial Purpose keys utiliza iha servisu
espesial iha komputador.
Home
keys: Home keys utiliza hodi muda kursor ba iha lina ne’ebe ita
hakerek nia kotuk , wainhira ita hakerek hela.
End keys
: End keys utiliza hodi muda kursor ba iha liña ne’ebe ita hakerek nia oin
liu, wainhira ita hakerek hela.
Page-up Keys :
Page-up Keys utiliza hodi muda kursor ba
iha pajina leten.
Page-down Keys :
Page-down Keys utiliza hodi muda kursor ba iha pajina okos.
Print Screen Keys:
Print Sreen Keys utiliza hodi kapta tela
komputador nian. Wainhira halo operasaun iha komputador ita bele kapta
informasaun ruma liu husi butaun print-screen no paste ba iha paint, word no
seluk tan.
UTILIZASAUN
FUNCTION KEYS
Function keys iha keyboard utiliza ba servisu dalan
korta iha komputador. Ho ajuda husi function keys ne’e, it abele halo atividade
ho lais iha komputador.
UTILIZASAUN HUSI KEYBOARD FUNCTION
KEYS MAK HANESAN TUIR MAI NE’E:
F1
: Xave F1
utiliza hodi hetan ajuda iha file ka programa
F2
: Xave F2
utiliza hodi troka naran ba file ne’e ita hili tiha. No mos iha word, Excel, komandu
inprimir bele nakloke liu husi hanehan
Ctlr + F2. Iha komputador barak F2 ne’e uza hodi loke boot windows nian.
F3 : Xave F3
utiliza hodi loke search iha programa. Ezemplu. Windows Explorer, Google
Chrome, Firefox no seluk tan.
F4 : Xave F4
utiliza hodi loke address bar iha windows Explorer.
F5 : Xave F5 utiliza
hodi Refresh. Iha Ms.
Word utiliza hodi loke janela Find Replace. No iha power point ne’e utiliza
hodi loke apresentasaun ho screen nakonu.
F6
: Tipikalmente xave F6 utiliza hodi muda kursor iha address
bar browser nian
F7 :
Xave F7 utiliza hodi loke spelling no grammar windows nian iha Ms. Word.
F8
: Xave F8
utiliza hodi loke Komputador iha Safe Mode windows nian iha Sistema Operasaun.
No mos utilia hodi hili informasaun ne’e
hakerek iha Ms. Word.Ezemplu. Liafuan ne’ebe selesionadu wainhira hanehan xave
F8 dala rua. Hanehan xave F8 dala tolu frase ne’e selesionadu. Paragrafu
selesionadu wainhira hanehan xave F8 dala haat. Hanehan xave F8 dala lima mak
informasaun hotu selesinadu.
F9
: Xave Ctrl
+ F9 utiliza hodi hatama simbolu {} iha Ms.Word. No mos ajuda minimize file iha
Ms. Excel.
F10
: Xave F10 utiliza hodi hatudu menu bar iha windows
Explorer hanesan internet Explorer. Xave Ctrl + F10 utiliza hodi restore ka
minimize word, excel.
F11
: Xave F11 utiliza hodi haree Windows Explorer no
Internet browsers ho modu screen nakonu.
F12
: Xave F12 utiliza hodi salva file iha Word, Excel,
Power Point. No mos xave Ctrl + F12 utiliza hodi loke file iha Word, Excel,
Power point.
KONEKSAUN KEYBOARD BA KOMPUTADOR
Keyboard bele konetadu ba iha
komputador iha maneira rua hanesan PS2 port ka USB port. Utiliza kuidadu
wainhira koneksaun keyboard PS2. Tanba iha ne’eba iha pin konektor ne’ebe ki’ik
iha fiu koneksaun iha keyboard ne’e. Karik la konekta ho seguru ba iha port
PS2, no fiu ne’e bele harahun. No mos keyboard ne’e bele iha prejudikasaun.
KARIK
KEYBOARD NE’E LA LA’O WAINHIRA UTILIZA HELA KOMPUTADOR.
Dalaruma keyboard la la’o
wainhira utiliza hela komputador. Iha momentu ida ne’e, koko restarting komputador. Ka taka komputador depois hasai
tiha kabel keyboard nian no hatama fila-fali. Agora hamoris fila-fali
komputador. No keyboard ne’e sei hahu fila-fali.
UTILIZASAUN
MOUSE
Mouse nu’udar dispozitivu entrada(input device) inportante ida. Mouse
utiliza hodi hili item sira iha komputador.
Mouse babain iha butaun tolu.
a.
Left
Click : Klik karuk utiliza hodi hili informasaun ruma iha komputador nia laran.
b.
Right
Click : Klik los utiliza hodi haree lista ho opsaun oioin
relasiona ba iha file ka folder.
c.
Scroll :
Scroll utiliza hodi muda pajina ba leten no ba pajina okos
TIPU MOUSE
Tipu husi mouse mak hanesan tuir mai
ne’e:
1.
Optical Mouse: Mouse optical nu’udar tipu mouse ne’e utiliza liu.
Seta pointer iha tela komputador ne’e kontrola husi naroman raiu ne’ebe mak
emite iha butaun mouse nian.
